وجود موجودند ، ايمان هم باصل توحيد ثابت است و ضد آن شرك ، و شيطان از جميع ابواب شرك به انسان درآيد براى آنكه اصل توحيد را خراب نمايد . و شرك دو قسم است : جلى و خفى ، و هريك از اين دو قسم را شئونات عديدهء كثيره . هرچه منافى قدس واجب تعالى و وحدت اوست عند الاعتقاد شرك جلى است . و هرچه مانع سلوك الى اللّه و حجاب قرب و وصول به حق تعالى است شرك خفى است : چون ملكات رذيله و اخلاق و حالات رديئه . و شرك خفى و جلى بتفاوت اشخاص است . توحيد عوام شرك خواص است و توحيد خواص شرك خاص الخاص . چنان كه فرموده حسنات الابرار سيئات المقربين ( 111 ) . عوام اقرار زبانى به وحدت حق تعالى دارند و قلبشان مشغول به غير است و اين نوع توحيد خواص را شرك است . و توحيد خواص قلب را همواره به ياد حق داشتن است و دنيا را برجا گذاشتن . و توحيد خاص الخاص در حق فانى شدن است و دنيا و آخرت را فراموش كردن . و اين ممكن نباشد مگر به محبت مفرط . و اين محبت حاصل نشود مگر به نظر عنايت محبوب . و آن ميسر نگردد مگر بسلوك دائم و عزم ثابت در راه طاعت محبوب . آن هم موهبت الهى است : تا يار كه را خواهد و ميلش به كه باشد . اما تو كار بتوكل كن و خدمت را از دست مگذار و قلب را از خطرات نگهدار از آنكه : شعر [ دوست دارد دوست اين آشفتگى ] دوست دارد دوست اين آشفتگى * كوشش بيهوده به از خفتگى